Nod Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru yw sicrhau bod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol sy’n arwain y byd yn cael ei defnyddio i’r eithaf ac annog cyrff cyhoeddus i wneud penderfyniadau polisi sy’n gynaliadwy ac sy’n cael effaith gadarnhaol ar fywydau beunyddiol cenedlaethau’r presennol a’r rhai sydd eto i’w geni.

Mae pa bolisïau sy’n cael eu creu yn dibynnu ar sut y caiff y polisïau eu datblygu a sut y cânt eu cyflawni sy’n bwysig hefyd. Mae’r peirianwaith y tu ôl i’r llenni, (sy’n cael ei anwybyddu’n aml) yn hanfodol i gymhwyso Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol.

Mae’r Ddeddf yn un o’r rhaglenni newid diwylliannol mwyaf y mae sector cyhoeddus Cymru wedi’i chael. Ni ellir cyflawni hyn oni bai bod cyrff cyhoeddus yn gweithio’n fewnol – eu prosesau, gan gynnwys eu datblygiad a’u darpariaeth polisi; a’u gweithluoedd – yn gweithredu’n unol â’r egwyddor datblygu cynaliadwy ac yn hyrwyddo a galluogi datblygu cynaliadwy ar draws eu sefydliadau fel sy’n ofynnol gan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol.

Adroddiad Terfynol

Mae’n bleser gennym rannu adroddiad terfynol Adolygiad Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol o sut mae Llywodraeth Cymru yn rhoi Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol ar waith.

Adroddiad llawn

Crynodeb Gweithredol o’r adroddiad

Geirfa

Matrics Aeddfedrwydd

Gwiriwr Cynnydd Ffyrdd o Weithio

Cynhaliwyd yr adolygiad hwn gan ddefnyddio pwerau’r comisiynydd a nodir yn adran 20 o Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol. Mae’r adran hon yn caniatáu i’r comisiynydd gynnal adolygiadau i’r graddau y mae corff cyhoeddus yn diogelu gallu cenedlaethau’r dyfodol i ddiwallu eu hanghenion. Dyma’r ail adolygiad adran 20 i Gomisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol cyntaf, Sophie Howe ei gynnal yn 2022.

Mae hwn yn un o’r mecanweithiau craidd y gall y comisiynydd ei ddefnyddio i asesu sut mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn cael ei gweithredu gan gyrff cyhoeddus, gan gynnwys Llywodraeth Cymru.

Dechreuwyd adolygiad adran 20 o sut mae Llywodraeth Cymru yn rhoi’r Ddeddf ar waith ar 31 Ionawr 2022, ac roedd Cylch Gorchwyl yn cyd-fynd ag ef. Cynhaliodd Swyddfa Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol waith ymchwil helaeth a chasglu tystiolaeth, gydag adolygiad o lenyddiaeth a dadansoddiad o ddeunyddiau Llywodraeth Cymru, wedi’i ategu gan dros 40 o sesiynau tystiolaeth gyda Gweinidogion Llywodraeth Cymru, gweision sifil, cynrychiolwyr cyrff cyhoeddus ac eraill.

Roedd Prif Weinidog Cymru a Chomisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol ill dau wedi ymrwymo i ddull cydweithredol yn unol â’r ffyrdd o weithio yn y Ddeddf. Galluogodd hyn i’r comisiynydd nodi’r meysydd sydd angen eu gwella a’r arfer da y dylid ei ehangu.

Adran 20 Canfyddiadau’r adolygiad

Prif ganfyddiadau:  

·      Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn parhau i gael ei chydnabod yn fyd-eang yn y modd y mae’n llywio polisi cyhoeddus Cymru.

·      Mae ei ddylanwad bellach yn ymestyn y tu hwnt i’r sefydliadau a gwmpesir yn uniongyrchol gan y Ddeddf.

·      Mae cynnydd hyd yn hyn wedi dibynnu i raddau helaeth ar arweinyddiaeth ac ymrwymiad, yn hytrach na systemau sydd wedi’u sefydlu.

·      Mae arweinyddiaeth gref, cyfathrebu rheolaidd, ac adolygu parhaus yn hanfodol i symud ymlaen.

Themâu Allweddol

Pobl a Diwylliant

1. Mae balchder amlwg yn y ddeddfwriaeth arloesol hon, er nad yw pawb yn deall yn iawn sut i’w rhoi ar waith.
2. Mae llawer o ddeunyddiau dysgu yn bodoli — rhai’n gryf — ond dylai’r Llywodraeth ganolbwyntio ar yr hyn sy’n gweithio a chynyddu dulliau arloesol.
3. Anogir meddwl hirdymor, ond mae argyfyngau parhaus a materion capasiti yn aml yn rhwystro ei gymhwyso’n llawn.

Proses

4. Mae’r Ddeddf yn dylanwadu ar sut mae polisïau’n cael eu creu a’u darparu, ond nid yn gyson eto ar draws pob adran.
5. Er bod mecanweithiau atebolrwydd yn bodoli i olrhain gweithrediad, nid ydynt bob amser yn cael eu defnyddio’n effeithiol.

Arweinyddiaeth y Sector Cyhoeddus

6. Mae potensial heb ei gyffwrdd i Lywodraeth Cymru arwain a chydweithio ag eraill i hyrwyddo arfer gorau, creu adnoddau, a rhannu dysgu.

Argymhelliad y Comisiynydd

Dylai Llywodraeth Cymru barhau i wella sut mae’r Ddeddf yn llywio ei gwaith, gan gefnogi Gweinidogion i gyflawni nodau llesiant a chymhwyso’r egwyddor datblygu cynaliadwy.

I wneud hyn, dylai Llywodraeth Cymru gyhoeddi cynllun sy’n ymateb i ganfyddiadau’r adroddiad hwn. Dylai’r cynllun:

• Pennu camau gweithredu clir a llinellau amser cyflawni
• Cynnwys prosesau adrodd ac adolygu blynyddol
• Amlinellu cydweithio ag eraill, gan gynnwys Swyddfa’r Comisiynydd

Dylid monitro cynnydd gyda’r Comisiynydd a’i adrodd ochr yn ochr ag adroddiad blynyddol Llywodraeth Cymru.

Mae’r Comisiynydd yn annog sefydliadau eraill — o fewn a thu allan i Gymru — i wneud eu hymrwymiadau eu hunain i gynaliadwyedd a diogelu anghenion cenedlaethau’r dyfodol.

Fel rhan o’r gwaith hwn, mae Swyddfa’r Comisiynydd wedi datblygu matrics aeddfedrwydd ar y cyd â Llywodraeth Cymru a rhanddeiliaid. Mae’r offeryn hwn yn helpu sefydliadau i asesu eu cynnydd a chymryd camau ymarferol tuag at roi’r Ddeddf ar waith.

Er bod meysydd sydd angen sylw, mae’r Comisiynydd yn hyderus bod y Ddeddf yn cael effaith ledled Cymru — ac yn ennill cydnabyddiaeth ledled y byd.