Ein cenhadaeth ni fydd helpu i drawsnewid Cymru i economi sy’n rhoi pobl a’r blaned yn gyntaf. O ganlyniad, mae llywodraethau ar bob lefel, busnesau a chymunedau, yn gwneud i hyn ddigwydd. 

Adroddiad Cenedlaethaur Dyfodol 2025: Argymhellion

1. Dylai Llywodraeth Cymru nodi sectorau allweddol lle mae’r sector preifat yn methu â gweithredu’r Cyflog Byw gwirioneddol – a datblygu cynlluniau i roi’r Cyflog Byw gwirioneddol ar waith gyda busnesau yn y sectorau hyn.
2. Dylai Llywodraeth Cymru sicrhau bod pob busnes sy’n cael cymorth gan Lywodraeth Cymru yn bodloni set safonol o ymrwymiadau sy’n cyd-fynd â Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol. Dylai hyn gynnwys achrediad Cyflog Byw gwirioneddol fel gofyniad sylfaenol.
3. Dylai Llywodraeth Cymru osod targed i ddyblu maint y sector busnes cymdeithasol yng Nghymru erbyn 2035 a pharhau i gefnogi Busnes Cymdeithasol Cymru a Buddsoddiad Cymdeithasol Cymru i gyflawni hyn.
4. Dylai Llywodraeth Cymru weithio gyda’r sector cyhoeddus ehangach i lansio Canolfan Datblygu Cydweithredol a chefnogi mentrau cymdeithasol i ehangu i gadwyni cyflenwi yn y sector cyhoeddus a phreifat.
5. Dylai Llywodraeth Cymru ddatblygu cynllun gweithredu ar fyrder erbyn 2027 i sicrhau bod gan Gymru’r sgiliau i gyflawni trawsnewidiad cyfiawn i economi llesiant carbon isel, ac ar yr un pryd gwella canlyniadau addysgol ôl-16 a lleihau anghydraddoldebau.
6. Dylai Llywodraeth Cymru sefydlu comisiwn i archwilio effaith deallusrwydd artiffisial ar draws gwasanaethau cyhoeddus, cynllunio’r gweithlu, a seilwaith digidol, a nodi cyfeiriad cenedlaethol clir ar gyfer defnyddio deallusrwydd artiffisial moesegol a chyfrifol.
7. Rhaid i genhadaeth economaidd Llywodraeth Cymru a phedair strategaeth economaidd ranbarthol y Cydbwyllgorau Corfforaethol ymgorffori Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn llawn fel y fframwaith ar gyfer cynllunio strategaethau datblygu economaidd ac wrth weithredu a mesur cynnydd.
8. Erbyn 2027 rhaid i bob sefydliad yn y sector cyhoeddus ymrwymo i gynllun ar sut y byddant yn cyflawni achrediad Cyflog Byw go iawn.
9. Dylai Llywodraeth Cymru a chyrff cyhoeddus sicrhau bod gan bob cymuned yng Nghymru fynediad at ganolbwynt atgyweirio ac ailddefnyddio lleol erbyn 2035.

Mae caffael cyhoeddus yn cael ei nodi fel un o’r meysydd lle gall cymhwyso Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol arwain at y newid mwyaf effeithiol. Bob blwyddyn, mae cyrff cyhoeddus yng Nghymru yn gwario dros £10 biliwn ar nwyddau a gwasanaethau – gall y gwariant hwn lunio Cymru sy’n fwy cyfartal, yn fwy llewyrchus ac yn fwy cyfrifol yn fyd-eang.

Mae ein gwaith wedi tynnu sylw dro ar ôl tro at y ffaith bod yn rhaid i gaffael symud y tu hwnt i feddylfryd tymor byr, gan sicrhau yn hytrach lesiant economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol hirdymor.

Yn Adroddiad Cenedlaethau’r Dyfodol 2020, nodwyd caffael fel dull i annog newid nad oedd yn cael ei ddefnyddio’n ddigonol. Nodwyd bod ymgyfraniad arweinwyr, adnoddau a chapasiti, ynghyd â thirwedd gymhleth, yn heriau allweddol o ran caffael cyfrifol.

Darparodd yr Adolygiad Adran 20 – “Caffael llesiant yng Nghymru” (2021) – asesiad dyfnach. Canfuwyd:

• ​Nad yw nodau llesiant eto wedi dod yn rhan annatod o’r broses gaffael.    
• Bod angen cryfhau sgiliau, hyder ac offer
• Bod cyfleoedd i gefnogi economïau lleol, gwaith teg a datgarboneiddio yn cael eu colli

Amlinellodd yr adolygiad argymhellion clir i Lywodraeth Cymru a chyrff cyhoeddus er mwyn gwneud caffael yn fwy strategol, yn fwy cydweithredol ac yn fodd o roi mwy o ffocws ar ganlyniadau.

Yn Adroddiad Cenedlaethau’r Dyfodol 2025, pwysleisiasom unwaith eto bod angen defnyddio caffael ar fyrder, i fynd i’r afael â heriau mawr, gan gynnwys yr argyfyngau hinsawdd a natur ac anghydraddoldeb economaidd. Er bod cynnydd clir wedi’i wneud, mae’r angen i weithredu’n gadarnach ac yn fwy cyson yn awr yn hanfodol bwysig.

Mae cynnydd pwysig wedi’i wneud ledled Cymru:

• Arweinyddiaeth a chymorth cenedlaethol: Mae Llywodraeth Cymru wedi cryfhau ei dull o weithredu drwy fentrau fel Cyd, gan ddarparu cymorth ymarferol, adnoddau ac arweiniad i helpu cyrff cyhoeddus i gyflawni canlyniadau caffael gwell.
• Newid deddfwriaethol: Mae cyflwyno Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) yn gosod dyletswyddau newydd ar gyrff cyhoeddus i ystyried caffael sy’n gymdeithasol gyfrifol, gwaith teg ac effeithiau hirdymor.

Arloesedd yn y sector cyhoeddus: Mae llawer o sefydliadau yn defnyddio caffael yn amlach ac amlach:

• I gefnogi cyflenwyr lleol a’r economi sylfaenol
• I ymgorffori llesiant mewn contractau
• I Hybu arferion gwaith teg, gan gynnwys y Cyflog Byw go iawn
• I leihau allyriadau carbon drwy gadwyni cyflenwi
• Cydweithredu cynyddol: Mae cyrff cyhoeddus yn gweithio’n agosach gyda’i gilydd i rannu dulliau gweithredu, cyfuno galw ac adeiladu gallu ledled Cymru.

Mae’r datblygiadau hyn yn dangos newid clir tuag at ddefnyddio caffael mewn ffordd fwy strategol i gyflawni canlyniadau llesiant. Rhaid trin caffael fel offeryn strategol ar gyfer cyflawni newid yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, er mwyn cyfrannu at ein gweledigaeth o economi llesiant sy’n cefnogi pobl a’r blaned.