Nid bywydau yn unig sydd dan fygythiad yn sgil y tywydd poeth diweddaraf yng Nghymru sy’n torri recordiau, ond hefyd gwead diwylliannol a threftadaeth y genedl, meddai Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol. 

Mewn neges gref i Aelodau newydd eu hethol o’r Senedd, dywedodd Derek Walker y gall diwylliant hefyd ein helpu i addasu ac ymateb i newid hinsawdd. 

Mewn wythnos pan gyhoeddodd y Swyddfa Dywydd rybudd coch, gyda’r tymheredd yn debygol o gyrraedd 40 gradd, roedd Derek Walker ym Mhontypridd mewn digwyddiad yn trafod y gostyngiad yn nifer y plant a’r bobl ifanc sy’n ymwneud â’r celfyddydau a diwylliant. 

Mae newid hinsawdd yn fygythiad uniongyrchol i bopeth, gan gynnwys ein hasedau diwylliannol, o gestyll i iaith, meddai’r comisiynydd. Dylai llywodraethau a chyrff cyhoeddus weithredu i’w diogelu ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Daeth dros 100 o arweinwyr o’r sectorau diwylliant a chyhoeddus ynghyd mewn digwyddiad yng nghanolfan gelfyddydol a chymunedol YMa ym Mhontypridd, a gynullwyd gan y comisiynydd, i drafod sut gall diwylliant helpu Cymru i ymateb i heriau’r dyfodol. Roedd y rhain yn cynnwys newid hinsawdd, anghydraddoldeb a sut i gynnig mwy o gyfleoedd i blant a phobl ifanc. 

Cynhaliwyd y Fforwm Diwylliant wrth i Gymru brofi effeithiau cynyddol newid hinsawdd, gan gynnwys cyfnodau o wres eithafol. Tynnodd sylw at yr angen brys i ystyried sut gall lleoliadau diwylliannol, traddodiadau, creadigrwydd a chyfranogiad addasu i hinsawdd sy’n newid, gan barhau i ddod â chymunedau ynghyd. 

Canolbwyntiodd y digwyddiad ar flaenoriaethau’r sector diwylliant ar gyfer y dyfodol, gan gynnwys mynd i’r afael â’r duedd bryderus bod llai o blant a phobl ifanc yn ymwneud â’r celfyddydau a diwylliant. 

Roedd yn cefnogi argymhelliad y comisiynydd y dylai Cymru gael Deddf Diwylliant, sydd wedi ennyn cefnogaeth aruthrol y sector; rhoi mwy o flaenoriaeth i ddiwylliant ar draws meysydd polisi; a chynyddu’r cyllid i alluogi mwy o blant i gymryd rhan mewn diwylliant. 

Rhannwyd enghreifftiau o arfer da yn rhyngwladol ac yn y Deyrnas Unedig. Roedd y rhain yn cynnwys rhaglen Culture Kids yn y Ffindir, lle caiff pob plentyn a anwyd yn 2020 neu wedi hynny wahoddiad i ddau ddigwyddiad am ddim bob blwyddyn nes iddo ddechrau’r ysgol; menter Children’s Capital of Culture Partneriaeth Ddiwylliannol Rotherham; a chyfraniad gan blant Ysgol Gynradd Gymraeg Llangynwyd ym Maesteg. 

Clywodd y digwyddiad hefyd gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Ddiwylliant, y Trefnydd a’r Prif Chwip, Heledd Fychan, am flaenoriaethau’r sector. Cafwyd trafodaethau hefyd am rôl llywodraeth leol a sut gall diwylliant gyfrannu at bob maes polisi cyhoeddus, o iechyd a gweithredu ar yr hinsawdd i drafnidiaeth a chydlyniant cymunedol. Pwysleisiwyd hefyd bwysigrwydd parhau i werthfawrogi’r celfyddydau a diwylliant a buddsoddi ynddynt er eu mwyn eu hunain, ac er mwyn mwynhad a lles pawb. 

Cymru sydd â’r ail wariant isaf y pen ar ddiwylliant o blith holl wledydd Ewrop, ac mae Prydain yn un o’r gwledydd lle mae pobol ymhlith y lleiaf cysylltiedig â natur yn y byd. 

Mae atebion sy’n seiliedig ar natur, fel gerddi glaw y tu allan i ysgolion, Llwybr Natur y Ddinas yn Abertawe a dinas sbwng Fienna, yn defnyddio diwylliant a lle i fynd i’r afael â newid hinsawdd ac addasu iddo. 

Dywedodd Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru, Derek Walker: “Mae un o’r wythnosau poethaf a gofnodwyd erioed yn dangos bod yr argyfwng hinsawdd yn real, a bod angen i ni ei gydnabod yn fygythiad i bopeth, o’n hiechyd i’n diwylliant. 

“Rydyn ni eisoes yn gwybod bod newid hinsawdd yn niweidio ein hasedau diwylliannol. Mae perygl y bydd cestyll yn diflannu, y bydd lleoliadau’n cael eu difrodi ac y bydd ieithoedd a thraddodiadau’n pylu. Y rhai sydd eisoes dan anfantais fydd yn dioddef fwyaf. 

“Fel natur, mae diwylliant yn chwarae rhan hanfodol wrth ein helpu i ymateb i’r effeithiau dinistriol ac addasu iddynt, boed yn fardd lleol yn rhybuddio am lifogydd neu’n blant ysgol yn defnyddio straeon i fynnu dyfodol gwell. Mae angen i weithredu ar newid hinsawdd fod yn flaenoriaeth fwy i gyrff cyhoeddus a llywodraethau, ac mae angen mwy o ddatgarboneiddio, addasu i’r hinsawdd, ac atebion sy’n seiliedig ar natur. 

“Mae diwylliant yn diogelu gwybodaeth leol, yn cryfhau cymunedau ac yn ysbrydoli gweithredu. Rhaid i ni ei warchod fel bod pawb yn gallu cymryd rhan, beth bynnag fo’u cefndir.” 

Mae’r Fforwm Diwylliant yn rhan o waith ehangach y comisiynydd i gefnogi cyrff cyhoeddus a phartneriaid i wireddu uchelgeisiau Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, gan sicrhau bod penderfyniadau heddiw yn diogelu ac yn gwella llesiant diwylliannol ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. 

Bydd y trafodaethau’n helpu i lywio Adroddiad Tueddiadau’r Dyfodol Llywodraeth Cymru, a fydd yn tynnu sylw at y cyfleoedd a’r heriau sy’n wynebu Cymru pan gaiff ei gyhoeddi ddechrau’r flwyddyn nesaf. 

Nodiadau i olygyddion 

• Mae cyfranogiad plant yng Nghymru yn y celfyddydau wedi bod yn gostwng yn raddol ers 2015 ac mae bellach yn 84%, sef lefel debyg i ddegawd yn ôl. Mae’r gostyngiad mewn presenoldeb yn fwy diweddar, o uchafbwynt o 89% yn 2018 i 82% yn 2023, yn ôl adroddiad Llesiant Cymru.
• Canfu ymchwil ddiweddar gan Goleg Prifysgol Llundain fod ymwneud â’r celfyddydau a diwylliant o leiaf unwaith yr wythnos yn arafu heneiddio biolegol hyd at bedwar y cant, sy’n debyg i effaith ymarfer corff yn rheolaidd.
• Lluniwyd rhaglenni a chynllun busnes YMa o amgylch Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru a’i nodau llesiant. Mae’n cynnal Planed Ponty Planet, sef caffi trwsio a Llyfrgell Pethau sy’n helpu’r gymuned i leihau, ailddefnyddio ac ailgylchu.
• Dywedodd Jên Angharad, Prif Weithredwr yr elusen gelfyddydau cymunedol Artis Community Cymuned, sy’n rhedeg YMa: “Boed eich bod yn magu hyder drwy ddysgu chwarae’r delyn, yn rhan o’r clwb crosio wythnosol sy’n cael ei redeg gan wirfoddolwyr ac y mae ei waith i’w weld drwy’r adeilad, yn gwylio ffilm, yn mynd â’ch plentyn i’r castell neidio neu’n artist sy’n defnyddio’r gofod, rydyn ni am i bawb deimlo bod croeso iddyn nhw. Efallai nad yw celf yn ymddangos fel pe bai’n achub bywydau ar unwaith, ond mae’r dystiolaeth yn dangos y gall chwarae rhan fawr wrth wella llesiant ac atal afiechyd.”
• Mae Pontypridd yn gyfarwydd ag effeithiau newid hinsawdd, gan gynnwys ar ei lleoliadau diwylliannol. Roedd yn un o’r ardaloedd a amlygwyd mewn ymchwil yn 2024, a gyd-awdurwyd gan y comisiynydd, am y bygythiad hinsawdd i dreftadaeth Cymru, gan gynnwys cestyll sy’n diflannu.
• Cafodd Clwb y Bont ym Mhontypridd ei ddifrodi’n ddifrifol gan Storm Dennis yn 2020, ac roedd tua dwy fodfedd o ddŵr yn y clwb yn ystod llifogydd difrifol Ionawr 2023.