Mae Gorffennaf 2026 yn nodi pedair blynedd ers i Lywodraeth Cymru gynnull yr Uwchgynhadledd gyntaf ar Lygredd Afonydd yn Sioe Frenhinol Cymru i fynd i’r afael ag effaith llygredd ar rai o afonydd mwyaf gwerthfawr Cymru.

Yn y blynyddoedd ers hynny, bu cynnydd gwirioneddol, ond cymedrol. Mae rhagor o gyrff dŵr afon bellach yn cyrraedd targedau ffosfforws; mae Byrddau Rheoli Maethynnau a chynlluniau gweithredu dalgylchoedd wedi’u sefydlu ar draws y dalgylchoedd yr effeithir arnynt; mae buddsoddiad cyhoeddus sylweddol wedi’i gyfeirio at seilwaith ffermydd a gwelliannau i reoli maethynnau; ac mae’r Papur Gwyrdd Diwygio Dŵr wedi cyflwyno gweledigaeth hirdymor uchelgeisiol ar gyfer dull mwy integredig o reoli dŵr.

Er gwaethaf y datblygiadau cadarnhaol hyn, mae Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru, Derek Walker, yn rhybuddio bod graddfa a chyflymder y newid yn dal i fod yn brin o’r hyn sydd ei angen:

“Bedair blynedd yn ddiweddarach, rhaid inni wynebu’r realiti sobreiddiol bod ein hafonydd yn parhau mewn cyflwr ecolegol peryglus. Mae tai y mae angen dybryd amdanynt yn parhau i gael eu dal yn ôl, ac mae rheolwyr tir yn aml yn teimlo eu bod wedi’u hallgáu o’r drafodaeth.”

Drwy wrando ar randdeiliaid ledled Cymru ac ymgysylltu â nhw, mae swyddfa’r Comisiynydd wedi casglu tystiolaeth a mewnwelediadau ymarferol ynghylch heriau afonydd ac ansawdd dŵr. Mae’r gwaith hwn wedi llywio cyfres o argymhellion sydd â’r nod o sicrhau ymateb mwy strategol, hirdymor ac integredig.

Galwadau ar Lywodraeth Cymru

Mae’r Comisiynydd yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

1. Deddfu ar gyfer yr hirdymor drwy sefydlu Strategaeth Ddŵr Genedlaethol statudol sy’n rhychwantu sawl degawd, gan adeiladu’n uniongyrchol ar y sylfeini a osodwyd gan y Papur Gwyrdd Diwygio Dŵr.
2. Integreiddio polisi dŵr â chynllunio defnydd tir, gan sicrhau bod yr adolygiad sydd ar ddod o Cymru’r Dyfodol: Y Cynllun Cenedlaethol 2040 a’r Cynllun Datblygu Cenedlaethol sy’n dod i’r amlwg yn ymgorffori’n llawn amcanion cydnerthedd dŵr ac adfer dalgylchoedd.
3. Cryfhau cydweithio drwy ffurfioli Partneriaethau Rheoli Dalgylchoedd a darparu adnoddau digonol iddynt, gan ddatblygu ac ehangu’r rôl a gyflawnir ar hyn o bryd gan Fyrddau Rheoli Maethynnau er mwyn mynd i’r afael ag anghenion amgylcheddol, cymdeithasol ac economaidd lluosog ar raddfa dalgylch.
4. Atal dirywiad pellach drwy wneud adferiad ecolegol cynhwysfawr dalgylchoedd afonydd yn brif amcan statudol polisi dŵr Cymru, gan ei gwneud yn ofynnol i bob cam gweithredu a phenderfyniad buddsoddi cysylltiedig ddangos cyfraniad clir at y nod hwn. Mae mynediad at gyngor ymarferol i ffermwyr a rheolwyr tir yn rhan bwysig o hyn.
5. Ehangu’r gwaith monitro drwy gynnwys pobl drwy greu fframwaith llywodraethu gwasgaredig sy’n integreiddio data a gesglir gan reoleiddwyr, cymunedau, gwyddonwyr dinasyddion, sefydliadau amgylcheddol, y byd academaidd a diwydiant ar un llwyfan mynediad agored. Dylid grymuso’r rhai sy’n gwneud penderfyniadau i ddefnyddio’r dystiolaeth hon i flaenoriaethu camau gweithredu a buddsoddiad lle gallant sicrhau’r budd mwyaf.

Ansawdd Dŵr a Chydnerthedd Hinsawdd: Yr Un Her

Mae’r Comisiynydd yn pwysleisio bod yr atebion sydd eu hangen i wella ansawdd dŵr, yn y bôn, yr un fath â’r rhai sydd eu hangen i feithrin cydnerthedd Cymru i newid hinsawdd.

Gall rhoi atebion sy’n seiliedig ar natur ar waith, ehangu Rheoli Llifogydd yn Naturiol ar raddfa dalgylch, a grymuso a gwobrwyo ffermwyr i weithredu fel prif stiwardiaid y dirwedd wella ansawdd dŵr, lleihau perygl llifogydd, cryfhau cydnerthedd i sychder a chefnogi cymunedau gwledig ffyniannus ar yr un pryd.

“Ni ellir trin yr heriau cydgysylltiedig hyn fel agendâu polisi ar wahân mwyach. Mae arnom angen camau integredig sy’n adlewyrchu maint a brys yr heriau hyn,” meddai Derek Walker.

Ymrwymiad i Genedlaethau’r Dyfodol

Mae’r Comisiynydd yn ceisio sicrwydd bod ymrwymiad Llywodraeth Cymru i weithredu yn cyfateb i’r brys a fynegir gan gymunedau ledled Cymru a chan bobl ifanc sy’n ymwneud â mentrau ar lawr gwlad, megis Grŵp Arweinyddiaeth Ieuenctid Wysg.

“Mae llawer ohonom yn gweithio’n galed i wella ein hafonydd, ond mae’n teimlo fel brwydr i fyny’r allt. Gofynnaf ichi wneud popeth o fewn eich gallu i adfer eu hiechyd a chefnogi’r rhai sydd eisoes yn gwneud y gwaith hwn. Mae fy nghyfoedion a minnau am weld gweithredu go iawn dros yr afonydd sy’n cynnal ein bywydau — gweithredu sy’n ein grymuso i arwain.” — Gwion Thomas, un o drigolion Crai, Grŵp Arweinyddiaeth Ieuenctid Wysg

Darllenwch ein llythyr at Llŷr Gruffydd AS, Ysgrifennydd y Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd