Dywed Derek Walker fod gostyngiad o 17% mewn cyllid cyhoeddus ers pasio Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) wedi gwthio’r sector i “argyfwng”, gan fygwth y bywyd diwylliannol sy’n sail i hunaniaeth, iaith a chydlyniant cymunedol Cymru.

Mae’r Comisiynydd yn annog Llywodraeth nesaf Cymru i roi diwylliant ar sail statudol, gan roi’r un lefel o ddiogelwch cyfreithiol iddo ag sydd eisoes yn cael ei roi i’r iaith Gymraeg a theithio llesol. Bydd yn amlinellu’r alwad hon heddiw (25 Chwefror) i fwy na 100 o gynrychiolwyr o’r sectorau diwylliant a chyhoeddus mewn Fforwm Diwylliant ar-lein.

Mae’r ymyrraeth yn dilyn cyhoeddi Papur Gwyrdd gan The Audience Agency, gan dynnu sylw at sut mae pwysau cyllido parhaus wedi arwain at grebachu yn y ddarpariaeth, ansicrwydd swyddi a llai o fynediad at weithgarwch diwylliannol ledled Cymru.

Mae’r Comisiynydd yn rhybuddio bod y tueddiadau hyn yn peryglu creu Cymru “dwy haen” lle mae cyfle diwylliannol yn cael ei lunio fwyfwy gan ddaearyddiaeth ac incwm, gan wanhau ymdeimlad o hunaniaeth a rennir ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Dywedodd Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru, Derek Walker:

“Heb gamau pendant, rydym mewn perygl o niwed hirdymor i sector sy’n cyfrannu £1.64 biliwn i’n heconomi bob blwyddyn ac yn cynnal 37,000 o swyddi.

“Nid perfformiadau a sefydliadau yn unig yw diwylliant; y straeon, y lleoedd a’r traddodiadau sy’n ein clymu at ein gilydd fel cenedl ac yn llunio sut mae cenedlaethau’r dyfodol yn deall beth mae’n ei olygu i fod yn Gymry.

“Mae saith o bob deg o bobl yng Nghymru yn cymryd rhan mewn gweithgareddau celfyddydol a diwylliannol. Nid mater niche yw hwn; mae’n ganolog i’n bywydau beunyddiol, ein llesiant meddyliol a chorfforol, a’n hymdeimlad o berthyn.

“Byddai Bil Diwylliant yn rhoi’r amddiffyniad a’r flaenoriaeth y mae’n ei haeddu i ddiwylliant mewn gwneud penderfyniadau cyhoeddus, gan sicrhau ei fod yn cael ei ddiogelu ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol yn hytrach na’i drin fel rhywbeth ychwanegol dewisol.”

Mae’r Papur Gwyrdd yn codi pryderon bod Cymru ar ei hôl hi o gymharu â gwledydd Ewropeaidd eraill sy’n cymryd camau gweithredol i ddiogelu diwylliant a hunaniaeth drwy gyfraith a strategaeth genedlaethol. Mae llywodraethau datganoledig yn yr Alban ac Iwerddon eisoes yn cefnogi diwylliant drwy strategaethau cenedlaethol, cyrff pwrpasol a mentrau cymunedol, tra bod Cynllun Hawliau Diwylliannol Sbaen yn cyfuno mesurau statudol a pholisi i ymgorffori diwylliant mewn llywodraethu cyhoeddus.

Gan roi tystiolaeth i Bwyllgor Diwylliant y Senedd, dywedodd Jane Richardson, Prif Weithredwr Amgueddfa Cymru:

“Nid yw Deddf Diwylliant yn ymwneud â diogelu sefydliadau Cymru. Mae’n ymwneud â diogelu mynediad a mwynhad diwylliannol Cymru yng nghyd-destun cenedlaethau’r dyfodol.”

Ychwanegodd Alexandra Xanthaki, Adroddiadwr Arbennig y Cenhedloedd Unedig ym Maes Hawliau Diwylliannol:

“Mabwysiadu dull hawliau diwylliannol yw’r ffordd orau i gyrff cyhoeddus yng Nghymru ddiogelu a blaenoriaethu diwylliant, gan sicrhau y gall cymunedau amlwg ac ymylol gymryd rhan mewn gwneud penderfyniadau a chyfrannu atynt.

“Mae’r adroddiad hwn yn gam mawr ymlaen ac os ydym yn ymgorffori’r dull hwn yn y gyfraith drwy Fil Diwylliant, byddai’n dangos bod Cymru yn arwain y ffordd tuag at greu dyfodol rhyddach a mwy cyfartal i genedlaethau i ddod.”

Mae’r alwad yn adeiladu ar argymhelliad ffurfiol a wnaed yn Adroddiad Cenedlaethau’r Dyfodol 2025, a anogodd Lywodraeth Cymru i gyflwyno Bil Diwylliant yn ystod tymor Seithfed y Senedd (2026–2030), gan wneud diwylliant yn ofyniad statudol ar gyfer cyrff cyhoeddus.

Ym mis Mai 2025, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei Blaenoriaethau Cenedlaethol ar gyfer Diwylliant, gan ymrwymo i roi diwylliant wrth wraidd bywyd Cymru; mae’r Comisiynydd bellach yn dadlau bod angen deddfwriaeth i ategu’r uchelgeisiau hynny a darparu sefydlogrwydd hirdymor i’r sector.

Mae Mr Walker yn gwahodd cyrff cyhoeddus, sefydliadau diwylliannol, busnesau a chymunedau i ymateb i ganfyddiadau’r Papur Gwyrdd a helpu i lunio cynigion ar gyfer Bil Diwylliant yn y dyfodol. Y dyddiad cau ar gyfer cyflwyniadau yw 6 Ebrill a gellir cyflwyno ymatebion yma.

I gefnogi’r gwaith hwn, mae’r Comisiynydd hefyd yn cyhoeddi canllaw ymarferol i gyrff cyhoeddus ar weithio gyda gweithwyr llawrydd, wedi’i gynllunio i’w helpu i harneisio talent llawrydd i gefnogi llesiant diwylliannol yn eu cymunedau. Gellir cael mynediad at y canllaw yma.