Ffocws Bwyd

O’r fferm i’r fforc, mae bwyd yn hollbwysig i gyflawni nodau llesiant Cymru ar gyfer iechyd ein pobl a’n planed.

Rhagwelir y bydd allyriadau carbon o amaethyddiaeth yn cynyddu, tra bod y system fwyd yn cyfrannu at golli natur a datgoedwigo byd-eang. Rydym yn gwastraffu bwyd ar gyfradd anghynaliadwy ac mae costau bwyd cynyddol a lefelau cynyddol o salwch sy’n gysylltiedig â diet, gan gynnwys gordewdra, ynghyd â newid yn yr hinsawdd a chadwyni cyflenwi bwyd byd-eang ansicr, yn peri heriau hirdymor enfawr i lesiant Cymru a’n gallu i fwydo cenedlaethau’r presennol a’r dyfodol.

Ni ddylai’r ffaith bod diogelwch bwyd Cymru yn dibynnu’n fawr ar y DU a systemau bwyd byd-eang ein hatal rhag cymryd camau lle y gallwn. Mae ar Gymru angen cynllun gwydn, hirdymor sy’n symud effaith amaethyddol tuag at gael canlyniad cadarnhaol ar adfer hinsawdd a natur, gan sicrhau dietau diogel, fforddiadwy ac iach i bobl, yn enwedig plant.

Mae cymunedau gwledig a ffermio yn rhan fawr o’r ateb – maen nhw’n rhan annatod o fwydo Cymru, gwarchod byd natur ac yn rhan o’n diwylliant bywiog a’r Gymraeg yn ffynnu.

Rhaid i wasanaethau cyhoeddus ddefnyddio eu hysgogwyr ar gyfer newid, er enghraifft, gwneud mwy i hwyluso tyfu cymunedol a defnydd cynaliadwy o dir, ystyried goblygiadau ehangach penderfyniadau cynllunio ar gymunedau a natur, darparu fframwaith cymorthdaliadau a grantiau ffermio a deall yr effaith leol a byd-eang o wariant ar fwyd.

Adroddiad Cenedlaethaur Dyfodol 2025: Argymhellion

1. Dylai Llywodraeth nesaf Cymru ddatblygu cynllun gwydnwch bwyd cenedlaethol i sicrhau mynediad cyfartal at ddiet lleol, fforddiadwy, iach a chynaliadwy. Dylid integreiddio bwyd a diet i ddyletswyddau, nodau a dangosyddion Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol. 38. Dylai Llywodraeth Cymru ehangu Prydau Ysgol am Ddim i bob plentyn hyd at 16 oed, gan sicrhau bod pob plentyn yng Nghymru, gan gynnwys plant o aelwydydd nad oes ganddynt hawl i arian cyhoeddus, yn gallu cael gafael ar fwyd iach a chynaliadwy yn yr ysgol.
2. Dylai Llywodraeth Cymru ehangu’r rhaglen Sgiliau Maeth am Oes ar draws holl ysgolion Cymru, gan sicrhau bod pob plentyn yn gadael yr ysgol yn llythrennog mewn bwyd ysgol, gyda’r sgiliau a’r wybodaeth i gynnal diet iach a chynaliadwy.
3. Dylai pob Awdurdod Lleol ddatblygu cynllun gwydnwch bwyd lleol mewn cydweithrediad â Phartneriaethau Bwyd Lleol a Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus. Dylai Llywodraeth Cymru sicrhau bod y Strategaeth Bwyd Cymunedol arfaethedig yn darparu cymorth hirdymor i ddatblygu’r cynlluniau hyn.
4. Dylai Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol sicrhau bod pob pryd ysgol am ddim yn cynnwys o leiaf ddau ddogn o lysiau tymhorol a gynhyrchwyd yn lleol ac yn gynaliadwy. Dylai awdurdodau lleol ymuno â rhaglen Llysiau Cymru mewn Ysgolion i adeiladu cadwyni cyflenwi garddwriaeth lleol gwydn.
5. Dylai pob corff cyhoeddus leihau neu ddileu’r ddarpariaeth o grwpiau bwyd y gellir eu categoreiddio fel 1) Bwydydd wedi’u Prosesu’n Iawn (UPF) a hefyd 2) sy’n uchel mewn braster, halen a siwgr (HFSS) o’u safleoedd, megis ysgolion, ysbytai, canolfannau hamdden a chartrefi gofal. Dylai cyrff cyhoeddus wahardd hysbysebu a hyrwyddo’r grwpiau bwyd hyn o bob man hysbysebu a marchnata cyhoeddus.
6. Dylai Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol a byrddau iechyd gydweithio i gyflwyno cynllun talebau ffrwythau a llysiau ffres Cymreig ar gyfer aelwydydd incwm isel, gan helpu teuluoedd i fforddio bwyd maethlon tra’n cefnogi tyfwyr bwyd lleol.