Pan fyddwch yn clywed am y modd y mae pethau’n gweithio mewn mannau eraill rydych yn tueddu i’w cymharu â’r pethau yr ydych yn gwybod amdanynt ac yn gyfarwydd â hwynt. Yn hyn o beth mae dysgu sut mae America’n cael ei llywodraethu wedi bod yn agoriad llygad i mi - astudiais y pwnc i ryw raddau yn ystod fy ngradd ond roedd ei weld â fy llygaid fy hunan yn brofiad hollol wahanol.

Dwi ddim yn son am y datganiadau ysgytwol sy’n dod yn ddyddiol o’r Tŷ Gwyn, ond am y system ei hunan – un a luniwyd yn ofalus gan y rhai a’i sefydlodd ac sy’n parhau mewn grym, oherwydd mai hwn yw’r cyfansoddiad, sydd, yn anad unrhyw un arall yn y byd, wedi ei gerfio mewn carreg.

Nawr, cyn mynd ymlaen i siarad am hyn, rhaid cydnabod ei bod yn wlad fawr o 325 miliwn o bobl; talaith Califfornia yw’r 8fed yn y byd o ran maint ei heconomi, ac mae gan Wyoming, y dalaith leiaf, chweched o boblogaeth Cymru, ond mae’n dal yn sioc i mi i wybod bod gan Unol Daleithiau America dros 89 mil, (ie WYTH DEG NAW MIL) o wahanol awdurdodaethau, yn amrywio o lywodraethau ffederal i lywodraethau taleithiol, twrneiod ardal, llysoedd taleithiol, goruchaf lysoedd taleithiol, goruchaf lysoedd ffederal, llywodraethwyr, meiri dinas, rheolwyr dinas,  henaduriaid, cynghorwyr, siryfrau, byrddau ysgol, comisiynwyr cynllunio (ienwi dim ond rhai ohonynt). 

Ym mhob cyfarfod a fynychaiscefais fy nrysu a fy syfrdanu wrth eu gweld yn llwyddo gyflawni unrhyw beth. Mae’n gwneud i’n 22 awdurdod lleol ni â’u strwythurau rhanbarthol sydd ychydig yn llidus, nad ydynt yn gyd-derfynol, edrych fel awel o wynt, ac mae’n gosod mewn persbectif fy mlinder o ddydd i ddydd wrth geisio llywio’r gwahanol awdurdodaethau yn ein system ni yng Nghymru – gallai pethau fod yn llawer anoddach.  

Rwy’n edmygu’r bobl ar yr holl lefelau hyn sydd o reidrwydd yn treulio amser anghymedrol yn ceisio darganfod ble mae eu cyfrifoldeb hwy yn gorffen a chyfrifoldeb rhwyun arall yn chychwyn – ac i’r dinesydd mae’n anoddach fyth, dywedwud wrthyf. Ond fel trethdalwr mewn system Brydeinig llawer llai cymhleth, fel un sy’n boddi mewn dyblu ymdrechion, adnoddau a haenau rwyf hefyd yn synnu sut y maent yn ffoi yn ddianaf – mae eu trethi rywbeth yn debyg i’n trethi ni gyda llawer llai o wasanaethau, sy’n gofyn y cwestiwn pam mae system sy’n ariannu’r lefelau niferus hyn ac fel canlyniad adnoddau niferus, yn cael ei oddef mewn gwlad sydd yn ôl pob golwg yn ffocysu ar arian. 

Ond er gwaethaf y cmhlethdod hwn maent yn llwyddo i gyflawni pethau, ac, mewn gwirionedd yn yr achos hwn, eu cyfansoddiad, sy’n amddiffyn yn erbyn canoli, costied a gostio, yw’r hyn sy’n sbarduno’r gwaith da sy’n digwydd ar lefel leol ac sy’n ei amddiffyn rhag cael ei orfodi i gydymffurfio  â’r newid cyfeiriad sy’n dod o bolisïau Trump.

Golyga hyn bod taleithiaufel Califfornia, Efrog Newydd, Connecticut a Virginia’n dal i lynu wrth eu nod o gwrdd ag ymrwymiadau newid hinsawdd a Paris, er gwaethaf yr hyn a ddywed yr Arglywydd, Yn wir mewn llythyr at y Cenhedloedd Unedig ar ran nifer o ddinasoedd a Thaleithiauysgrifennodd Michael Bloomberg: 

“Ers 2007, pan gyrhaeddodd allyriadau ar draws yr economi uchafbwynt, mae’r Unol Daleithiau wedi bod yn lleihau ei hallyriadau ar raddfa, a fyddai, petai’n parhau o nawr tan 2025, yn cyflawni bron yn llwyr yr ymrwymiad a wnaethpwyd ym Mharis. Mae cyflymder y lleihad hwn, sydd wedi cael ei sbarduno nid gan bolisïau Washington ond gan weithrediadau dinasoedd, taleithiau, busnesau a chymdeithas sifil, wedi cyflymu dros y tair blynedd ddiweddaf. Nid yw’n fwriad gennym arafu. Yn wir, rydym yn hyderus y bydd y lleihad yn allyriadau’r Unol Daleithiau yn cynyddu yn y blynyddoedd sydd i ddod fel canlyniad i uchelgais cynyddol dinasoedd, taleithiau, busnesau ac eraill i weithredu ar yr hinsawdd.” 

Dyna pam mae gan Galiffornia gyllideb garbon, a’i bod yn dyblu effeithlonrwydd ynni ei hadeiladu ac wedi ymrwymo i haneri’r nifer o geir sy’n cael eu tanio gan betrol erbyn 2030; dyna pam mae  Portland, Oregon wedi bod yn cyfnewid gorsafoedd Metro am gysgod fannau â phaneli solar, a chynyddu nifer eu parciau a mannau agored ac yn gwneud seilwaith gwyrdd yn ofynnol ar gyfer holl adeiladau cyhoeddus, a dyna pam mae Greensburg yn Kansas wedi ailadeiladu ddim ond cartrefi effeithlon mewn ynni pan gollasant niferoedd mawr o dai yn dilyn tornado, a dyna pam mae Pittsburgh, ymhlith eraill, wedi pasio deddf sy’n ei gwneud yn ofynnol i bob cwmni gyhoeddi eu defnydd o ynni a dŵr. 

Felly, tra bod cymhlethdod llywodraethu yn y wlad hon yn ymddangos i ni fel hunllefcredafmae hwn iddynt hwy,  ac yn wir  i weddill y byd sy’n gwneud iawn am unrhyw ffaeleddau eraill mewn byd ôl-etholiad 2016.