Ar ddiwrnod heulog ym mis Mehefin 2018, cefais y fraint o gael gwahoddiad i fynychu Seremoni Wobrwyo gyntaf Masnach Deg a Moesegol Dinasoedd yr UE, ym Mrwsel, ynghyd â chynrychiolwyr o 15 gwlad arall yn yr UE.

Picture of (left to right) Linda McAvan, MEP, Founder and Chair of the European Parliament's working group on Fairtrade, Cecilia Malmström, European Commissioner for Trade and Arancha González, Executive Director of the International Trade Centre, Elen Jones, Office of Future Generations Commissioner and Fair Trade Wales.
Llun o (chwith i dde) Linda McAvan, ASE, Sylfaenydd a Chadeirydd Grŵp Gweithio Llywodraeth Ewrop ar Fasnach Deg, Cecilia Malmström, Comisiynydd Ewropeaidd dros Fasnach, ac Arancha González, Prif Weithredwr y Ganolfan Fasnach Ryngwladol, Elen Jones, Swyddfa Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru a Masnach Deg Cymru.

Dyma foment gyffrous iawn i mi’n bersonol, fel rhywun sydd wedi ymwneud â masnach deg a moesegol ers i mi brynu fy eitem gyntaf o gynnyrch Masnach Deg ardystiedig, sef jar o goffi Café Direct o Oxfam, yn fy arddegau, yn 1992.

Roedd y wobr hon yn rhan o brosiect 18 mis o hyd, ble roeddwn yn rhan o grŵp o bump ar hugain o gynrychiolwyr ar draws y sector o bob rhan o Ewrop, oedd yn gyfrifol am gefnogi’r Comisiwn Ewropeaidd i ddatblygu’r wobr, o’i sylfaenu, drwy osod y meini prawf a thrwy’r broses ymgeisio.

Roedd hi’n wych bod yn rhan o brosiect a reolwyd ar y cyd gan y Cenhedloedd Unedig , Sefydliad Masnach y Byd, a’r Ganolfan Fasnach Ryngwladol, a leolir yng Ngenefa. Rydw i wedi gwneud cysylltiadau rhagorol ac wedi dysgu am eu gwaith, ac wrth gwrs, roeddwn yn gallu dweud wrthynt am Gymru a’n deddf arloesol, Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015.

Ddeng mlynedd yn ôl i eleni, daeth Cymru’n Genedl Fasnach Deg gyntaf y byd, ac rwyf wedi bod yn Gydlynydd Cenedlaethol Cymru Masnach Deg, y sefydliad sydd yn rheoli ymgyrch genedlaethol masnach deg, ac roeddwn wrth fy modd o weld yr Alban yn ymuno â ni yn 2013, Gogledd Iwerddon yn 2017, a Sweden  a ardystiwyd yn Arloeswr dros Fasnach Deg a Moesegol eleni.

Bellach ceir dros 2000 o Drefi Masnach Deg ledled y byd, ynghyd â mudiadau eraill fel Trefi Trawsnewid, mentrau gwenyn-gyfeillgar a Dinasoedd Noddfa.

Mae hi’n dod yn fwyfwy cyffredin gweld cynlluniau sy’n cydnabod gweithredoedd pobl yn ein cymunedau’n cael effaith gadarnhaol ar bolisi cyhoeddus yn eu hardal, ac edrychaf ymlaen at weld mwy o gyrff cyhoeddus Cymru’n cefnogi gweithredu cymunedol fel hyn.

Dyw hi’n fawr o ryfeddod felly fod llwyddiant Masnach Deg a’r mudiad moesegol yn fydeang wedi denu sylw Comisiynydd Masnach y Comisiwn Ewropeaidd, Cecilia Malmström, a’n hatgoffodd yn ystod y seremoni wobrwyo fod

“…masnach ar sail gwerthoedd yn hanfodol; mae gan ddinasoedd rôl bwysig i’w chwarae, i fasnachu’n dryloyw, yn deg, yn foesegol ac yn gynaliadwy.”

Mae’r geiriau hyn yn arbennig o ddwysbigol ar adeg pan fydd mwy o bobl yn chwilio Google am ‘trade wars’ nag am ‘Star Wars’, ac ar draws yr Iwerydd mae masnach fy-deang yn edrych fel pe bai’n mynd i gyfeiriad gwahanol i’r cyfeiriad cydweithrediadol a heddychlon yr ydym ni wedi gweld a chefnogi arweinwyr byd-eang yn ei gymryd.

Mae gan ddinas ac awdurdod lleol Ghent, tref fasnach deg gyntaf Gwlad Belg, ac enillydd cyntaf y wobr bwysig newydd hon, rôl hyd yn oed yn bwysicach i’w chwarae felly. Cysylltir strategaeth eu dinas â’r Nodau Datblygu Cynaliadwy, y cyfeirir atynt yn aml fel y Nodau Bydeang, a seilir eu hymrwymiad i ddarparu dillad gwaith teg a moesegol ar gyfer eu hysgolion, bwytai a phrifysgolion ar eu cysylltiadau hanesyddol â’r diwydiant gwehyddu.

Mae hefyd yn ymateb naturiol i’r danchwa a ddigwyddodd yn ffatri Rana Plaza ym Mangladesh yn 2015, pan gollodd dros fil o weithwyr eu bywydau, ac anafu dros 2,500. Maen nhw wedi cymryd rhan flaenllaw mewn codi ymwybyddiaeth o ymgyrchoedd y Chwyldro Ffasiwn ar draws y ddinas, ac mae’r gweithgareddau’n cynnwys Gŵyl Ffasiwn, Llwybrau Cerdded Teg, Brecwastau Teg a phob math o adnoddau er mwyn helpu pawb i chwarae rhan.

Mae’r materion hyn hefyd yn taro tant gyda phobl ifanc yng Nghymru, sydd wedi gweithio gyda’u hysgol, CRA a bwrdd llywodraethwyr, i gyfnewid eu gwisg ysgol i rai Masnach Deg, gan gynnwys Ysgol Uwchradd Cathays, Caerdydd, Ysgol Gynradd y Trallwng ym Mhowys ac Ysgol Llanllwni, Pencader ymysg llawer mwy.

Y rhai a ddaeth yn agos at y brig yn y wobr oedd Dortmund, Lyon, Madrid, Malmo, Saarbrucken a Vitoria-Gasteiz, a gymeradwywyd am eu harloesi, gwaith gydag addysg a chyfranogiad cymunedol, partneriaethau bydeang ac arferion caffael ysbrydoledig, a gallwch weld rhagor o wybodaeth yma.

Roeddwn i’n edrych ymlaen at weld awdurdod lleol o Gymru’n ennill y wobr ddechreuol hon ond ni dderbyniwyd yr un cais oddi wrth y DU. Gobeithio na fydd Brexit yn atal awdurdodau lleol rhag cael y clod haeddiannol ar lwyfan y byd, ac felly dyma alw ar bob awdurdod lleol yng Nghymru – byddwch yn barod ar gyfer 2020!

Elen Jones yw Cynullwr Nod, Cymru sy’n Gyfrifol ar lefel fyd-eang gyda Swyddfa Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru, ac ar hyn o bryd mae hi ar secondiad gyda Rhaglen Celf y Posib, o Cymru Masnach Deg.