Mae’r diolch i’r diweddar a’r arloesol Arfon Rhys am fy nghyflwyno i ddamcaniaeth U Scharmer yn 2007. Yn fras, mae’r ddamcaniaeth ‘newid’ hon yn nodi fod rhaid i unigolion, sydd â’r cyfrifoldeb o gyflwyno ‘newid’, fynd drwy nifer o gamau meddyliol a pharatoadol cyn eu bod mewn sefyllfa i weithredu strategaeth newydd i’w lawn botensial.

Mae’r camau hyn yn cynnwys gollwng gafael ar y gorffennol a ‘phresynhwyro’ (cysylltu â dyfnderoedd eich enaid, dychmygu’r dyfodol a gadael iddo ddigwydd!).

U Model

Roeddem yn cydweithio ar Briosect Addysg Gymraeg i ddarparwr Addysg Oedolion yn siroedd gogleddol Cymru. Prin oedd y cyrsiau cymunedol i oedolion drwy gyfrwng y Gymraeg. Roedd angen newid hynny er mwyn rhoi gwasanaeth cyflawn a theilwng i’n dysgwyr a’u cymunedau, ac i weithredu strategaethau Llywodraeth Cymru, Colegau Cymru, a Chynllun Iaith statudol ein mudiad.

Cawsom gefnogaeth ariannol gan Lywodraeth Cymru i weithredu’r prosiect fyddai’n trawsnewid natur yr addysg oedd yn cael ei gynnig. Gyda’r weledigaeth a’r polisiau yn eu lle, roedd eu gweithredu yn ddibynnol ar ddileu y rhwystrau, cefnogi a phenodi tiwtoriaid, a rhoi’r arfau i’r rheolwyr a’r gweithwyr datblygu i weithredu a chyflwyno’r newidiadau. Yn fwy na dim rhaid oedd argyhoeddi’r staff allweddol o werth y newidiadau ac ‘ennill eu calonau’.

Datblygwyd ‘Tŵlcit Addysg Gymraeg’ gwefanol wedi’i dargedu’n bennaf at y rheolwyr rhanbarthol a’r gweithwyr datblygu. Arnynt hwy y byddai llwyddiant hir-dymor y cynllun yn dibynnu gan eu bod yn gyfrifol am ddatblygu cwricwlwm, penodi, a chefnogi tiwtoriaid.

Yn ogystal â rhoi gwybodaeth ddemograffig ieithyddol a dulliau dysgu dwyieithog a.y.y.b., roedd y ‘Tŵlcit Addysg Gymraeg’ yn cyflwyno Damcaniaeth U Scharmer i’w helpu i ddeall y camau yn y broses o gyflwyno’r newid, a phwysigrwydd ‘presynhwyro’ a dychmygu’r dyfodol. Addaswyd Model U Scharmer i gyd-destun datblygu Addysg Gymraeg gan droi ein logo (sef ton) ar ei ben i lawr yn symbolaidd:

 Addasiad o’r Model U

Plethwyd y prosiect uchod fel ymchwil gweithredol i’m ymchwil M.A. Arweinyddiaeth a Rheolaeth Addysg Bellach, oedd yn cymharu’r rhwystrau i ddatblygu Addysg Gymraeg Gymunedol i Oedolion ag Addysg Frodorol yng Ngogledd Dakota. Cyd-destun athronyddol ac aml-ddisgyblaethol yr ymchwil oedd damcaniaethau newid Senge, Scharmer a Habermas, cysyniadau ‘mapiau meddwl’ o faes daearyddiaeth a chwistrelliad o syniadaeth ôl-drefedigaethol.

Datblygwyd hefyd ddull ystadegol i fesur rhwystrau a chymhellion i ddatblygiad Addysg Gymraeg neu Frodorol (Dull Rhwystro-cymell). Cyn cychwyn y prosiect canfuwyd fod arbenigwyr ar Addysg Gymraeg yn gweld llawer mwy o rwystrau i ddatblygu’r ddarpariaeth na staff y sefydliad. Pan ail-gyflwynwyd yr holiadur yn ystod y prosiect canfuwyd fod y bwlch rhwng yr arbenigwyr a’r staff wedi cau rhyw gymaint, gan awgrymu fod ganddynt well dealltwriaeth o’r rhwystrau a sialensau.

Yn nhermau Damcanaeth U, awgrymwyd fod hyn (a nifer y cyrsiau a oroesodd gyfnod y prosiect) yn dystiolaeth fod y staff wedi cychwyn eu taith drawsnewidiol. Roeddent wedi ‘ailgyfeirio’ neu ‘adael fynd’ ond, efallai heb lwyr fabwysiadu’r agenda o newid ym mhob achos.

Gwelir felly fod Damcaniaeth U yn gallu bod yn arf hyblyg i hwyluso ac ysbrydoli newid, gan hefyd roi perspectif defnyddiol i’r newid a gyflawnwyd. Defnyddiol yn ogystal oedd cael dulliau eraill i fesur y cynnydd. Y mae’n tanlinellu hefyd nad yw mabwysiadu polisiau a strategaethau yn ddigonol ynddynt eu hunain. Rhaid ystyried ‘mapiau meddwl’ actorion unigol a sicrhau fod gweledigaeth yn gyd-weledigaeth!